banner

Як успомню, дык сэрца ад болю заходзіцца

03 Июля’13
1535
Як успомню,  дык сэрца  ад болю заходзіцца Вера Навумік (Вера Сяргееўна Навіцкая) нарадзілася  15 чэрвеня 1928 года за 13 гадоў і сем дзён да вайны ў вёсцы Краскі Ваўкавыскага раёна).
– Што запомнілася? Як немцы прыйшлі. Бачу, бягуць людзі ў Хвалава. А я кабылу вяла, дык спалохалася, прывязала тую кабылу да грушы, а сама пабегла разам з людзьмі ад немцаў хавацца. Яны ехалі праз сяло на матацыклах, на машынах, нешта гаргіталі.  Адвязалі тую кабылу ад грушы і павялі да студні. Тата мой ужо немалады быў, хворы. Пайшоў з кульбачкай да таго калодзежа і стаў прасіць, каб аддалі, што ён хворы, нядужы, што без каня цяжка яму будзе. І аддалі, дзякуй Богу. А яшчэ было. Мы з мамай намылі шмат бялізны, посцілкаў і панеслі на кіёчку да рэчкі паласкаць. Тым часам немцы да нас прыйшлі. Мы ж хату на замок не зачынялі, так проста накінулі клямку  ды і ўсё. Вяртаемся дадому, а нам кажуць, што "госці” былі. Бачым, няма каструлі з тлушчам. Не так таго тлушчу было шкада, як каструлі паліраванай. Мама кажа: "Пайду прасіць, каб аддалі”. А тата: "Не ідзі, заб’юць”. Але яна ўсё роўна пайшла. Аддалі.  
У мяне маленькая сястрычка была і брацік таксама малы. А наогул мама 12 дзяцей нарадзіла, але шасцёра памерлі. Дык да нас у хату павадзіўся хадзіць адзін немец. Заўсёды нешта малым прынясе, глядзіць і плача. Паказвае, што ў яго таксама двое дзяцей ёсць. Сярод немцаў таксама розныя былі. Але ўсё больш злыдні, звяры сапраўдныя.
У вёсцы панскі двор быў, дык яны ў ім рассяліліся, а яшчэ ў дамах, якія лепшыя.  
Солтыс у нас быў нялюдскі. Баяліся яго ўсе. Мой брат яшчэ падлеткам быў, а солтыс яго запісаў, каб ехаў працаваць на немцаў. Мама казала, каб уцякаў, каб дзе схаваўся. А брат кажа: "Як я ўцяку, то за мяне ўсіх вас заб’юць”. І паехаў. Больш мы яго ніколі не бачылі. Колькі мама слёз выплакала. Да самай смерці чакала яго. Бывала, мы ўсе спаць паляжам, а яна сядзе каля акна і глядзіць: "Можа, ён скуль прыйдзе, можа, будзе стукаць…” Не, не пастукаў.
Мы каля лесу жылі, дык тата партызанам есці насіў. Мама хлеба напячэ, кашы зварыць, капусты пакладзе, яшчэ чаго трошкі – і ён нясе. Мы баяліся, што як немцы дазнаюцца, дык нас паб’юць, але тата ўсё роўна насіў. Пакладзе ў кошык і нібы па грыбы ідзе.  
Калі немцы ўжо адступалі, дык такая страляніна стаяла. Кулі так і свісталі над галавой. Я бягу, бягу, упаду, падымаюся і зноў бягу. А мама з маленькай сястрычкай у яме схавалася, дзе мы бульбу на зіму засыпалі. Усе хаваліся, дзе хто мог. Снарады рваліся. Выбухі то тут, то там чуліся. Страшна было вельмі.
 З нашай радні шмат хто пацярпеў ад вайны. Ды і хіба толькі з нашай? Яна столькі жыццяў зруйнавала, столькі сіротаў напладзіла, столькіх пакалечыла, абяздоліла. Няма нічога страшнейшага за вайну. Не дай Божа яшчэ такое перажыць. Вунь колькі гадоў прайшло, а як успомню, дык сэрца ад болю заходзіцца. Такое немагчыма забыць, немагчыма…
Старэнькая, прыгнутая працаю да зямлі, яна так шчыра распавядае аб усім, што памятае, хвалюецца, раз-пораз выцірае слёзы, і голас робіцца дрыготкім, усхваляваным. Я моўчкі слухаю, баюся яшчэ больш крануць самае балючае, баюся задаць лішняе пытанне, хопіць і так.
Колькі іх яшчэ засталося, такіх бабуль і дзядуль, дзяцінства якіх ахапіла сваім полымем вайна. Ужо няшмат. Як хочацца паспець запісаць як мага больш успамінаў, каб яны засталіся нашчадкам, каб тыя памяталі, каб не дазволілі паўтарыцца бядзе, каб унукі і праўнукі праўнукаў ніколі больш не зведалі вайны.
Ядвіга КОБРЫНЕЦ.
Грыгорый ШЫРАЕЎ (фота).

Предыдущая статья

Незагойная рана памяці