У яго былі б ужо дарослыя дзеці, унукі. Але яе сынок, яе Віцечка, назаўсёды застаўся маладым. Усім, хто праходзіць каля могілак у Свіслачы, ён шчыра ўсміхаецца з фатаграфіі на помніку, і ніяк не хочацца верыць, што пад тым помнікам ляжыць 19-гадовы юнак.
Так Віця рос
Віця рос кемлівым, вясёлым хлопчыкам. Кожны дзень забаўляўся ў двары з суседскімі дзецьмі, прыдумваў розныя гульні і дадому прыбягаў толькі каб што-небудзь “у рот кінуць”. Удзельнічаў у гульнях і старэйшых сясцёр. Тыя з сябрамі і сяброўкамі гулялі ў “Цімура і яго каманду”, дапамагалі ўпотай старэнькім бабулям і дзядулям, а Віця, як самы маленькі, стаяў “на шухеры”, каб тыя бабулі-дзядулі не заўважылі іх добрых учынкаў і здзівіліся потым, як гэта дровы самі паскладаліся, вада нанасілася ці двор падмёўся.
А час ляцеў. Віця падрастаў, пайшоў у школу, стараўся добра вучыцца. Але больш цягнула яго да тэхнікі. Дзядзька працаваў трактарыстам, летам на камбайне ад зары да зары. Віцю таксама вельмі хацелася зараць свежае поле вясною, нырнуць жаткаю камбайна ў залатое мора жыта ці пшаніцы. Дзядзька быў не супраць узяць яго памочнікам, але хлопцу гадоў не хапала. Пайшоў Віця прасіцца да старшыні калгаса. Вокам не маргнуўшы прыбавіў сабе адзін год, і дабіўся такі свайго. У час летніх канікулаў працаваў на трактары, а потым і на камбайне шчыраваў не горш за вопытных хлебаробаў.
“Пайду з Грынкамі развітацца…”Віця скончыў школу, а тут і поз-ва прыйшла. Акурат у тыя часы ў Афганістане вайна бушавала, і Віця адчуваў, што менавіта там яму давядзецца служыць.
І былі провады. З усёй вялікай вёскі Грынкі сабралася моладзь, каб праводзіць аднавяскоўца ў армію. Гучалі песні, наказы, каб добра служыў і праз два гады вярнуўся дадому. А потым усёй гурбой пайшлі ў клуб.
Ужо падымалася сонца, калі вярнуўся Віця з сябрамі дадому. Стаялі на вуліцы каля плоту, нешта гаварылі, смяяліся. “Сынок, – выйшла да іх маці, – хадзі дадому, хоць трошкі трэба адпачыць. Табе ж праз пару гадзін у дарогу”. “Не, мама, – адказаў Віця, – мне трэба яшчэ з Грынкамі развітацца…”. Тое “развітацца”, нібы нажом, разанула па сэрцы. Але Віця сваёй цёплай усмешкай неяк развеяў яе страх, хоць і не надоўга.
Ля ваенкамата, дзе раніцай сабраліся ўсе прызыўнікі восені 1982 года, маці стаяла амаль не разумеючы, што адбываецца вакол. Яна ўжо ведала, што сына могуць направіць у Афганістан. Але што магла яна змяніць? Калі надышла хвіліна расставання, яна абняла сына з усёй сілы, якую толькі ў сабе мела, зацалавала такі родны, такі любы твар, і слёзы няспынна цяклі і цяклі па шчоках. Душа адчувала, толькі сказаць не магла, што гэта апошні раз…
Потым пацягнуліся дні чакання лістоў. Яны прыходзілі даволі часта. У кожным лісце Віця супакойваў родных, што служба праходзіць спакойна, што ён жывы-здаровы і ўсё ў яго добра. Маці чытала-перачытвала гэтыя лісты, адпісвала, прасіла, маліла, каб бярог сябе, каб не лез на ражон, расказвала пра хатнія навіны, пасылала вестачкі з хаты і зноў чакала, чакала…
Бяда пастукала ў дзверы
А потым прыйшла тая ноч. Тая страшэнная ноч...
– Мы з бацькам ужо спаць палягалі, – успамінае Анастасія Вікенцьеўна. – А ў мяне на душы так цяжка, так горача ў грудзях, нібы хто за пазуху вугалёў накідаў. Варочаюся, заснуць не магу, а па вуліцы ўсё нейкія машыны туды-сюды ездзяць бясконца. Думала, што гэта там робіцца, можа, гарыць што? Пайшла паглядзець. Адкрыла дзверы. Не, нічога нідзе не гарэла. А праз якісь час у дзверы пастукалі…
Яна адчыніла. На парозе з’явіліся ваенком, сакратар партыйнай арганізацыі калгаса і дзве жанчыны ў белых халатах. “Што з Віцем?” – вырвалася з грудзей. І ёй прама ў лоб: “Загінуў Віця”. Ногі абмяклі, і яна павалілася. Паспела толькі ўбачыць, як муж кінуўся да ваенкома, схапіў яго за грудкі, моўчкі трос, трос, а гаварыць нічога не мог. Нямым крыкам зайшліся душы бацькоў ад болю…
Праз некалькі дзён пад’ехала машына з цынкавай труной. Ваенком перадаў маці дакументы сына і яе апошні ліст да яго. Ліст быў у кармане гімнасцёркі, калі душманская куля прабіла яго сэрца. Яна, тая куля, нябачна праляцела тысячы кіламетраў, каб трапіць у матчына сэрца і застацца там, пакуль яно будзе біцца.
– Мы з бацькам вельмі прасілі, каб адкрылі труну, – дзеліцца са мной Анастасія Вікенцьеўна, – яшчэ была надзея: а раптам гэта не ён. Ваенком не згадзіўся. Але паабяцаў, што на могілках выражуць акенца ў цынку і мы пабачым. Так і было. Салдаты выразалі акенца насупраць твару нашага сыночка. Я глянула, а ў яго вочы адкрытыя. Такія блакітныя. Проста ў неба паглядалі. Я руку працягнула, каб закрыць іх, і на пальцах адчула яго слёзы. Не ведаю, як я гэта ўсё перажыла? Як вытрымала?
Бацька яшчэ 16 гадоў пражыў. Прыходзіў часта ў пакой, дзе Віцеў партрэт вісіць і падоўгу ўсё глядзеў на яго. Цяжка было яму перажыць такую страту.
А на лісце – кроў
Анастасія Вікенцьеўна цяжка ўздыхае і працягвае:
– Колькі разоў я перачытвала яго лісты, чытаю, чытаю, а потым прыкладу ліст да шчакі і мне здаецца, што ён побач, што вось-вось голас пачую. А на тым лісце, што мне ваенком перадаў разам з дакументамі, кроў Віціна засталася. Ён з сабою насіў мой ліст. Адпісаць ужо не паспеў… Сніцца мне часам, што ў хату заходзіць. Вясёлы такі, прыгожы. Ён заўсёды быў вясёлым, жыццярадасным. Да яго людзі цягнуліся, а ён усім быў гатовы памагчы. Добры быў мой Віця, чулы. Толькі лёс яму кароткі быў адмераны. Мне потым ужо прывезлі яго пасмяротную ўзнагароду – ордэн Чырвонай Зоркі. Ён зараз у музеі знаходзіцца. Потым яшчэ медалі былі юбілейныя. Берагу іх. Але я не для медалёў аддала сына, я хацела, каб ён жыў, каб ажаніўся, унукаў мне падарыў…
Старэнькая маці ўжо не плача. Слёзы выгаралі, пакінуўшы ў душы чорнае вуголле. Боль з гадамі прытупіўся, але кожны раз, калі памяць вяртае яе ў тыя горкія дні, ці хто напамінае пра іх (на гэты раз я), зноў і зноў крываточыць сэрца і нема крычыць душа.
Бо нельга забыць
На іх доме прыбіта памятная дошка. “Здесь жил Виктор Лобач. Погиб в Афганистане 13.03.1983 года”.
Вуліца ў аграгарадку Грынкі, на якой стаіць школа, дзе вучыўся Віктар, носіць яго імя. А таксама і піянерская дружына школы. Кожны год 15 лютага да маці загінуўшага воіна-інтэрнацыяналіста прыязджаюць ветэраны-афганцы, а таксама прадстаўнікі Нязбодзіцкага сельвыканкама з падарункамі, матэрыяльнай дапамогай, добрымі, шчырымі словамі падзякі. Яна ўдзячна ўсім за гэту памяць. Яна і сама жыве, каб памятаць.
Ядвіга КОБРЫНЕЦ
Фота аўтара і з сямейнага архіва
